Norway pharmacy online: Kjøp av viagra uten resept i Norge på nett.

Jeg har selv prøvd dette kamagra Det er billig og fungerer egentlig, jeg likte det) kjøp viagra Ikke prøvd, men du kan eksperimentere med... Hvordan føler du deg, følsomhet etter konsumere piller?.

Microsoft word - sj01pila.doc

Literatura starohebrajska, zw³aszcza biblijna, jest integralnie zwi¹- zana z liturgi¹ synagogaln¹. Pocz¹tek instytucji synagogi przypada praw- dopodobnie na okres niewoli babiloñskiej (587 lub 586 – 538 p.n.e.) po zburzeniu pierwszej œwi¹tyni jerozolimskiej. Mia³a ona powstaæ w œrodo- wisku ¿ydowskim na wygnaniu w Babilonii, choæ trzeba przyznaæ, ¿e ten okres historii instytucji synagogi jest ma³o udokumentowany. Po podbo- ju Babilonii przez Persów (539 p.n.e.) Judejczycy uzyskali zezwolenie na powrót do Palestyny i odbudowê œwi¹tyni (tzw. drugiej) w Jerozolimie.
Czêœæ z nich, która zdecydowa³a siê wróciæ do ojczyzny, przynios³a ze sob¹ zwyczaj gromadzenia siê na modlitwê i czytanie Pism œwiêtych w beit kneset – dos³ownie w „domu zgromadzenia”, zwanym póŸniej po grecku – zw³aszcza w ksiêgach Nowego Testamentu – sunagwgh. Przy tym nale¿y zaznaczyæ, ¿e w ci¹gu swej historii synagoga jako miejsce (budynek) nigdy nie by³a przeznaczona wy³¹cznie do celów sa- kralnych.! Owszem, gromadzono siê w niej przede wszystkim w celach * Niniejszy artyku³ zosta³ przedstawiony w formie referatu na konferencji naukowej „Literatura a liturgia. Tekst sakralny – tekst inspirowany liturgi¹” zorganizowanej w £odzi (14-17 V 1996) przez Katedrê Literatury Staropolskiej i Katedrê Historii Jêzyka Polskie- go i Filologii S³owiañskiej Uniwersytetu £ódzkiego. W zwi¹zku z tym, ¿e ukaza³ siê on drukiem pt. Biblijna i pozabiblijna literatura hebrajska w liturgii synagogalnej w tomie materia³ów konferencyjnych Tekst sakralny. Tekst inspirowany liturgi¹ (pod red. G. H a - b r a j s k i e j, £ódŸ: Wydawnictwo Uniwersytetu £ódzkiego 1997) z licznymi zmianami, w tym merytorycznymi, nie uzgodnionymi z autorem, redakcja „Studia Judaica” zdecydo- wa³a siê opublikowaæ go w formie oryginalnej pod nowym tytu³em.
1 S. S c h r a g e: Synagoge, TWNT VII, s. 798-839; J. S w e t n a m: Why was Jere- miah’s New Covenant New? „Suppl. Vetus Testamentum” 26: 1974 s. 111-115; J. B r i g h t: Historia Izraela, Warszawa 1994, s. 454-456.
2 Na temat terminologii zob. S. M ê d a l a: Wprowadzenie do literatury miêdzytesta- 3 A. U n t e r m a n: ¯ydzi. Wiara i ¿ycie, £ódŸ 1989, s. 238-240; ten¿e: Encyklopedia tradycji i legend ¿ydowskich, Warszawa 1994, s. 259-260.
HEBRAJSKIE TEKSTY LITERACKIE W LITURGII SYNAGOGALNEJ liturgicznych, ale i po to, aby omawiaæ sprawy wspólnoty i kierowaæ ni¹; w ci¹gu dziejów pe³ni³a tak¿e funkcjê zajazdu dla podró¿nych, którzy znajdowali w niej zawsze miejsce do spania na ³awce lub w jej k¹cie.
Natomiast synagoga jako instytucja ¿ycia religijno-spo³ecznego wyznaw- ców judaizmu w diasporze, po ca³kowitym usamodzielnieniu siê po zbu- rzeniu drugiej œwi¹tyni jerozolimskiej, sta³a siê nieodzownym elementem struktury organizacyjnej gminy ¿ydowskiej. Z tym siê wi¹za³ zakaz osie- dlania ¯ydom w miejscowoœci pozbawionej synagogi.
W staro¿ytnej Palestynie okresu drugiej œwi¹tyni synagogi wspó³ist- nia³y ze œwi¹tyni¹ jerozolimsk¹, jedynym miejscem przeznaczonym do sprawowania najwa¿niejszej czynnoœci liturgicznej – kultu ofiarnego.
Odstêpstwo od zasady centralizacji kultu ofiarnego uczynili w tym czasie Samarytanie, którzy na miejsce oddawania kultu Najwy¿szemu obrali górê Garizim, po³o¿on¹ na po³udniowy zachód od Sychem, gdzie zbu- dowali w³asn¹ œwi¹tyniê. Ich jednak uwa¿a siê za sektê oddzielon¹ od Liturgia sprawowana w synagogach w czasie istnienia drugiej œwi¹- tyni jerozolimskiej by³a wzorowana na ofiarnym obrz¹dku œwi¹tynnym.
G³ównym Ÿród³em informacji o niej jest Miszna, dzie³o literatury rabi- nicznej ukoñczone na pocz¹tku III w. n.e. Mimo ¿e powsta³o po zburze- niu œwi¹tyni jerozolimskiej, zawiera wiele danych o stanie liturgii syna- gogalnej sprzed tego wydarzenia. Nas szczególnie bêdzie interesowa³o miejsce w niej i rola literatury biblijnej (kanonicznej) i pozabiblijnej.
Podstawow¹ jednostk¹ czasu, jak¹ pos³ugiwano siê przy sprawowa- niu s³u¿by liturgicznej, by³ tydzieñ. Na ten okres ka¿dy z 24 okrêgów, na jakie by³a podzielona Palestyna, wystawia³ swych delegatów (maamadot) do jej sprawowania." Czêœæ z nich by³a obecna w czasie sk³adania ofiar w œwi¹tyni jerozolimskiej, a reszta gromadzi³a siê w synagogach w swo- ich rodzinnych miejscowoœciach, aby cztery razy dziennie przez tydzieñ sprawowaæ s³u¿bê liturgiczn¹. Ka¿da z tych modlitw mia³a w³asn¹ naz- wê: rann¹ nazywano szachrit,# modlitwê dodatkow¹ musaf, popo³ud- niow¹ zwano mincha, a wieczorn¹ neilat szearim (dos³. zamykanie drzwi [domyœlnie: œwi¹tyni]). W Misznie zachowa³a siê równie¿ wzmianka o s³u¿bie kap³anów w drugiej œwi¹tyni, którzy uczestniczyli w krótkiej 4 Talmud babiloñski, Ta’anit 2: 7; 4: 1-4.
5 Z. T a r g i e l s k i: ¯ydowska modlitwa poranna – szachrit, „Kalendarz ¯ydowski” liturgii sk³adaj¹cej siê z Szema – trzech biblijnych akapitów pochodz¹- cych z ksi¹g Powtórzonego Prawa i Liczb, bêd¹cych wyznaniem wiary w Boga jedynego i wezwaniem cz³owieka do umi³owania Go (Pwt 6, 4-9, 11, 13-21; Lb 15,37-41), Aseret ha-Dibrot [tj. Dziesiêciu Przykazañ] (Wj 20, 3-17) i birkat ha-kochanim [b³ogos³awieñstwa kap³añskiego] – mod- litwy z³o¿onej z trzech wersetów biblijnych z Ksiêgi Liczb (6,24-26).$ Ten podstawowy uk³ad publicznych modlitw, co do czasu, formy i treœci ich sprawowania zaakceptowany zosta³ przez rabinów jako standard po zburzeniu drugiej œwi¹tyni, gdy oficjalna s³u¿ba modlitewna w synago- gach zast¹pi³a sk³adanie ofiar w œwi¹tyni jerozolimskiej (Ber 26b). Nowy rytua³, nazywany awoda sze-ba-lew (s³u¿ba wed³ug serca), zosta³ wpro- wadzony do synagog przez pojedyncze jednostki ró¿ni¹ce siê stopniem wykszta³cenia i nie zawsze mog¹ce wykazaæ siê pochodzeniem z linii kap³añskiej. Tym niemniej istota liturgii, która pozosta³a od tamtego cza- su do dziœ niezmienna w swej fundamentalnej formie, zawiera: 1. formu- ³ê modlitewn¹ zaczynaj¹c¹ siê od s³ów: Baruch ata Adonaj… (B³ogo- s³awiony jesteœ Bo¿e…); 2. wymóg odmawiania dwa razy w ci¹gu dnia Szema z dodaniem b³ogos³awieñstw (trzech rano i czterech wieczorem); 3. i codzienne amida (hebr. „stanie”), znanej równie¿ jako Tefila, g³ów- nej modlitwy liturgicznej, której istotnym elementem jest Szmone esre (Osiemnaœcie b³ogos³awieñstw) recytowane dwa razy dziennie – rano i po po³udniu zamiast sk³adanych wczeœniej ofiar œwi¹tynnych. Tefila sk³a- da siê z 18 b³ogos³awieñstw – próœb. Trzy pierwsze stanowi¹ wstêp, trzy ostatnie – zakoñczenie. Pozosta³e tworz¹ osnowê modlitwy. Ka¿da proœ- ba koñczy siê stereotypow¹ form¹ B³ogos³awiony jesteœ Bo¿e… W rze- czywistoœci tych b³ogos³awieñstw jest dziewiêtnaœcie, bowiem w II w. n.e.
dodano przekleñstwo birkat haminim u³o¿one przez Samuela Ma³ego, zawieraj¹ce proœbê o pokaranie heretyków (prawdopodobnie ¯ydów, któ- rzy przeszli na chrzeœcijañstwo). Powstanie Szmone esre jedna tradycja judaistyczna przypisuje Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, a druga Mê- ¿om Wielkiej Synagogi (Anszei Kneset ha-Gedola) – instytucji, która ist- nia³a prawdopodobnie ju¿ w czasie niewoli babiloñskiej, posiadaj¹cej najwy¿sz¹ w³adzê religijn¹ nad wyznawcami judaizmu. Najprawdopo- dobniejsza jest jednak trzecia hipoteza mówi¹ca, ¿e modlitwa ta powsta³a w I w. n.e. Autorem jej mia³ byæ Szymon, handlarz lnem. Nastêpnie jej tekst zosta³ zatwierdzony przez uczonych ¿ydowskich na synodzie w Jabne (Jamnia) ok. 90 r. n.e. Znane s¹ nam dzisiaj dwie redakcje Szmone esre: babiloñska (m³odsza) i palestyñska (starsza). Œredniowieczne modlitewniki HEBRAJSKIE TEKSTY LITERACKIE W LITURGII SYNAGOGALNEJ opieraj¹ siê na wersji babiloñskiej. Tekst palestyñski odkryty zosta³ do- piero sto lat temu w genizie kairskiej w 1896 r.% Przy specjalnych okazjach jak np. szabat lub œwiêta, gdy by³y sk³a- dane w œwi¹tyni dodatkowe ofiary, odmawiano dodatkow¹ amidê w celu upamiêtniania i odnawiania s³u¿by ofiarniczej oraz w celu przypomnie- nia pielgrzymowania do Jerozolimy, zw³aszcza na tzw. œwiêta pielgrzy- mie – szalosz regalim (dos³. trzy piesze [œwiêta]) – Sukkot, Pesach i Sza- wuot. Z czasem zast¹piono w te dni d³u¿sz¹ wersjê amidy krótsz¹. Amidê odmawia siê po cichu, na stoj¹co – jak sama nazwa mówi – bêd¹c zwró- conym w stronê Jerozolimy. Oprócz amidy i Szemy w czasie nabo¿eñstw porannych i wieczornych odmawia siê trzy modlitwy codzienne, na które sk³adaj¹ siê wersety i ca³e fragmenty biblijne, szczególnie z Ksiêgi Psal- mów.W czasie dzia³alnoœci amoraitów zbieraj¹cych uzupe³nienia i ko- mentarze do Miszny (III-VI w. n.e) rozpoczêto uzupe³niaæ liturgiê doda- j¹c pijutim, tj. hymny liturgiczne i modlitwy odmawiane specjalnie mo- dulowanym (poetyckim) g³osem.& Autorem jednych z pierwszych pijutim by³ Rabbi Abba Aricha zwany krótko Raw (175-247), dzia³aj¹cy w pier- wszej po³owie III w. w Babilonii. Jemu przypisuje siê (czasami bezpod- stawnie) wiele hymnów, np. u¿ywane w liturgii Rosz ha-Szana (Mal- chujot, Szofrot, Sichronot w modlitwie musaf) oraz Alenu, który wszed³ w sk³ad codziennych modlitw ¿ydowskich.' Od XI w. na sta³e wesz³a do modlitewników religijna poezja Salomona Gabirola (1020-1071); jego utwory jak Adon Olam, Jigdal, Szachar awakszeni powszechnie odmawiane s¹ w synagogach. Obok jego utworów odnajdujemy w modlitewnikach 7 Na temat „Osiemnastu b³ogos³awieñstw” zob. L. F i n k e l s t e i n: The Develop- ment of the Amidah, „The Jewish Quarterly Review” NS 16: 1925-1926, s. 1-40, 127-170; J.J. P e t u c h o w s k i: Liturgy of the Synagogue. History, Structure and Context, w: Approaches to Ancient Judaism. Vol. 4: Studies in Liturgy, Exegesis and Talmudic Nar- rative, ed. W. S c o t t G r e e n, Chico 1983, s. 6-17. Polskiego przek³adu tej modlitwy (wersji babiloñskiej) dokona³ D. N e u f e l d: Syfse jeszenim czyli mod³y staro¿ytnego Izraela na ca³y rok, t. 1, Warszawa 1865, s. 41-48. Wersjê palestyñsk¹ zob. w: N. M e n - d e c k i: Modlitwa „Osiemnastu b³ogos³awieñstw”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny” 37: 1984 s. 140-143; S. M ê d a l a, jw. s. 327-329.
8 G. S t e m b e r g e r: Geschichte der jüdischen Literatur, München 1977, s. 134- -139; I. D a v i d s o n: uvjphv hrjwh rcvx. Thesaurus of Mediaeval Hebrew Poetry, introd. by J. S c h i r m a n n, vol. 1-4, [New York], 1970.
9 N. M e n d e c k i: Historia ¿ydowskiej diaspory w III wieku po Chr. – centrum babiloñskie, „Collectanea Theologica” 56: 1986 fasc. 1, s. 14-16.
10 Zob. M. B a ³ a b a n: Historja i literatura ¿ydowska, t. 2, Lwów 1920, s. 50-53; D. J a r d e n (ed.): lvrjbg Nbx hmlw jbrl wdqh jrjw. The Liturgical Poetry of Rabbi Solomon ibn Gabirol, vol. 1-2, Jerusalem 1971-1972; I. D a v i d s o n, I. Z a n g w i l l przewidzianych do liturgii synagogalnej tak¿e utwory Moj¿esza ibn Esra (XII w.), szczególnie znanego jako autora selichot – modlitw pokut- nych, czy Jehudy Halewi (ur. 1085) i Moj¿esza Kimchiego (XIII w.), syna s³ynnego komentatora Dawida. Notabene przed II wojn¹ œwiatow¹ przek³adów fragmentów tej poezji na jêzyk polski dokonywa³ ma³o dziœ znany b¹dŸ zapomniany Zygmunt Bytkowski-Bromberg (1866-1923), od 1917 r. do swej œmierci dyrektor prywatnego ¿ydowskiego gimanzjum ¿eñskiego w £odzi, którego przek³ad Pieœni nad pieœniami (wydany po jego œmierci) œwiadczy najlepiej o jego talencie poetyckim.! Pominiêto natomiast w liturgii synagogalnej Aseret ha-Dibrot (De- kalog), aby nie eksponowaæ tej czêœci Piecioksiêgu, co mog³oby prowa- dziæ do b³êdnego przeœwiadczenia, ¿e tylko Dekalog pochodzi od Boga, a inne czêœci Tory nie maj¹ boskiego pochodzenia, a przez to maj¹ ni¿sz¹ rangê i znaczenie. Odczytuje siê go tylko w synagodze, stosuj¹c specjal- n¹ œpiewn¹ modulacjê, podczas czytania Tory w œwiêto Szawuot, które Warunkiem, aby wymienione modlitwy mog³y byæ publicznie odma- wiane, by³o zebranie siê quorum, tj. minimum 10 doros³ych mê¿czyzn, tzw. minjanu. Bez minjanu mo¿na by³o ca³y szereg modlitw odmawiaæ indywidualnie. Nale¿a³o natomiast opuszczaæ pewne czêœci liturgii, w tym Kaddisz, Kedusza i czytanie Tory. Ca³a liturgia w zasadzie sprawowana by³a w jêzyku hebrajskim uznawanym przez wyznawców judaizmu za œwiêty (leszon ha-kodesz) z uwagi na zapisanie w nim boskiego obja- wienia. Tylko kilka modlitw by³o odmawianych po aramejsku, potocz- nym jêzyku ¯ydów drugiej œwi¹tyni.
Chc¹c broniæ liturgiê synagogaln¹ przed jej sformalizowaniem po- przez sprowadzanie do mechanicznego powtarzania formu³ modlitewnych, wprowadzono do niej osobist¹ medytacjê, prywatne modlitwy i proœby, których zbiory powsta³y ju¿ wczeœniej, a nastêpnie zosta³y skompletowa- ne." Znane s¹ przyk³ady tej pobo¿noœci jako dewarim, techinot i taha- nunim; zosta³y one zawarte w talmudycznym traktacie Berakot (16b-17a) (ed.): Selected Religious Poems of Solomon ibn Gabirol, New York 1973 (hebr.-ang.); F.P. B a r g e b u h r: Salomon ibn Gabirol. Ostwestliches Dichtertum, Wiesbaden 1976.
11 Zob. M. B a ³ a b a n, jw. s. 58-59; L. D u k e s: Moses ben Esra aus Granada. Dar- stellung seines Lebens, nebst hebr. Beylagen und deutschen Übersetzungen, Altona 1839 12 Zob. M. B a ³ a b a n, jw. s. 59-60; F. R o s e n z w e i g: Jehuda Halevi. Zionslieder, Berlin 1933; Y. Z m o r a: Kol Shire R. Jehuda Halevi, vol. 1-3, Tel-Aviv 1955.
13 Piêædziesi¹t lat sjonizmu, Tarnów 1934, s. 16-19; M. B a ³ a b a n, PSB III s. 184.
14 Talmud babiloñski, Berakot 29b; Talmud jerozolimski, Berakot 4: 3.
HEBRAJSKIE TEKSTY LITERACKIE W LITURGII SYNAGOGALNEJ i znajduj¹ sta³e miejsce w modlitewnikach a¿ do dziœ. Równie¿ Psalmy s³u¿y³y do osobistej medytacji, a w czasie œwi¹t by³y obowi¹zkowo od- mawiane w formie Hallelu (RH 4,7; Taan 3,9).
Liturgia synagogalna, zachowuj¹c elementy niezmienne, dopuszcza³a jednoczeœnie ró¿norodnoœæ, która wyra¿a³a siê w modyfikacjach niektó- rych formu³ modlitewnych i uzupe³nieniach poprzez hymny religijne. Ogól- nie mo¿na powiedzieæ, ¿e jej ryt ukszta³towa³ siê w dwóch oœrodkach – palestyñskim, prê¿nym w okresie misznaicko-talmudycznym (II-V w. n.e.) i babiloñskim w okresie gaonatu (VI-XI w.). Ryt palestyñski posiada³ w³asne odmiany b³ogos³awieñstw amidy i wprowadzenie b³ogos³awieñ- stwa przed recytacj¹ Szemy. Natomiast strukturê liturgiczn¹ rytu babiloñ- skiego opracowa³ w IX w. Gaon Amram ben Szeszna. Jego porz¹dek modlitw zawarty w Seder Tefillot (Porz¹dek modlitw) (ok. 860 r.), który jest najstarszym zachowanym modlitewnikiem ¿ydowskim znanym jako Seder Raw Amram Gaon, opiera³ siê na autorytatywnych Ÿród³ach i mia³ wp³yw na kszta³t rytu babiloñskiego, a tak¿e na liturgiê rytu aszkena- zyjskiego (por. Machzor Witry, XI w. Francja). Zawiera³ on modlitwy na wszystkie okazje w ci¹gu roku, kompletne teksty liturgiczne zgodne z prawem i tradycj¹, w tym rz¹dz¹ce szabatem i œwiêtami. To liturgiczne opracowanie mo¿e œwiadczyæ o tym, ¿e synagogalna liturgia babiloñska dopuszcza³a od IX w., co wczeœniej by³o na pewien czas zakazane, mo¿- liwoœæ tworzenia modlitw przez osoby im przewodnicz¹ce w synagodze.
St¹d mog³y w liturgii synagogalnej w Babilonii, a nastêpnie w innych diasporach ¿ydowskich, na które mia³ wp³yw ten oœrodek przez blisko dwanaœcie wieków, znaleŸæ siê wspomniane wy¿ej hymny religijne (piju- Jeszcze lepiej babiloñski ryt daje siê poznaæ przez pierwszy auto- rytatywny Sidur (modlitewnik) s³u¿¹cy sprawowaniu liturgii, który wyda³ Saadia Gaon (X w.).# Ujmowa³ on modlitwy w logiczny porz¹dek i opa- trywa³ komentarzem w jêzyku arabskim, którym ¯ydzi pos³ugiwali siê Z tych dwóch staro¿ytnych tradycji liturgicznych, palestyñskiej i ba- biloñskiej, rozwinê³y siê w œwiecie ¿ydowskim ró¿ne ich odmiany. Ci co je kszta³towali nadali im: rys rumuñski (grecki) rytowi epoki bizantyj- skiej, rzymski ryt (minhag ha-Lo’azim) liturgii sprawowanej przez ¯y- dów w³oskich, pó³nocnofrancuski i aszkenazyjski ryt liturgii synagogal- nej w zachodniej i centralnej Europie. PóŸniej narodzi³ siê ryt sefardyjski 15 Szerzej na temat jego poezji zob. N. A l l o n y: Nvxg Psvj Nb hjdes [Saadia ben (przeszed³ ona nastêpnie z Pó³wyspu Pirenejskiego do Europy Zachod- niej, Pó³nocnej Afryki, na Œrodkowy Wschód i do Nowego Œwiata), pro- wansalski ryt po³udniowej Francji i jemeñski ryt (minhag Temen).$ Powsta³y w XVIII w. na ziemiach polskich ryt chasydzki nawi¹zywa³ w pewnych aspektach do tradycji sefardyjskiej i by³ znany jako Nosach Sefarad, ale te¿ wprowadzi³ do liturgii poematy (pijutim), które s¹ ge- neralnie aszkenazyjskie. Dodatkiem do pijutim by³y selichot (modlitwy przeb³agalne) i kerowot tj. hymny wprowadzaj¹ce po ka¿dej amida b³o- gos³awieñstwo na œwiêta, dzie³a ¿ydowskiej literatury dewocyjnej, nada- j¹ce poszczególnym rytom w³asn¹ specyfikê.
Wykorzystywanie literatury biblijnej w liturgii synagogalnej nie ogranicza³o siê tylko do wprowadzania jej fragmentów in extenso b¹dŸ kompilacyjnie do poszczególnych modlitw. Od pocz¹tku istnienia liturgii synagogalnej znajdowa³a ona w niej poczesne miejsce. Choæ kanoniczna literatura biblijna jest jedn¹ z wielu staro¿ytnych literatur Bliskiego Wschodu i jedn¹ z literatur ¿ydowskich, wyznawcy judaizmu wierz¹, podobnie jak i chrzeœcijanie, w jej sakralny charakter, tzn., ¿e pochodzi z nieba (od Boga) i ma charakter normatywny dla wiary Izraela. Stanowi ona punkt wyjœcia i normê wszelkiego nauczania; jest Tor¹ sze-bi-ktaw [spisan¹], która wraz z Tor¹ sze-beal-pe [przekazywan¹ ustnie], szczegól- nie rozwijan¹ w synagogach przez objaœnianie odczytywanych fragmen- tów Kitwei ha-kodesz [Pism œwiêtych], stanowi³y noœnik bo¿ego obja- wienia. To nadawa³o literaturze biblijnej szczególny charakter i miejsce w publicznie sprawowanej liturgii, a z synagog czyni³o miejsce studium oraz medytacji nad Tor¹ sze-bi-ktaw i sze-beal-pe i tym samym potê¿ne œrodowisko rozwijania i opracowywania Tory ustnej.% Czytanie Tory by³o – jak siê wydaje – chronologicznie pierwsze w liturgii synagogalnej i pozosta³o do dziœ najwa¿niejsz¹ jej czynnoœci¹; stanowi³o jej trzon. Z jednej strony by³o ono autonomiczn¹ akcj¹ litur- giczn¹, z drugiej zaœ widzialnym znakiem ³¹cznoœci z kultem ofiarniczym sprawowanym w œwi¹tyni jerozolimskiej. Po czytaniu Tory nastêpowa³o 16 L. J a c o b s: Liturgy, w: Encyclopaedia Judaica, Jerusalem 1972, vol. 11 kol. 398- 17 R. le D é a u t: Introduction a la litérature targumique, Rome 1966, s. 32; J. B o w - k e r: The Targums and Rabbinic Literature, Cambridge USA 1969, s. 10; W. C h r o s - t o w s k i: Synagogalna liturgia czytañ w czasach Jezusa Chrystusa, „Przegl¹d Powszech- HEBRAJSKIE TEKSTY LITERACKIE W LITURGII SYNAGOGALNEJ zazwyczaj przepowiadanie – homilia. W ten sposób synagoga sta³a siê oœrodkiem nauczania ludu i oparciem dla pog³êbionego studium Tory.& Przedmiotem czytania i rozwa¿ania w synagodze sta³ siê najpierw Piêcioksi¹g, uwa¿any za najœwiêtsz¹ i normatywn¹ czêœæ Kitwei ha-ko- desz. Wraz z wy³onieniem siê synagogi jemu przypad³o centralne miejsce podczas sprawowania liturgii, co przyczyni³o siê w pewnej mierze do usankcjonowania jego statusu kanonicznego, okreœlanego ¿ydowskim terminem „ksiêgi brudz¹ce rêce”.
Na poszczególne zebrania liturgiczne przeznaczona by³a pewna liczba fragmentów Pism. I tak na poranek szabatowy 7 czytañ, na Dzieñ Przeb³agania 6, na dni wielkich œwi¹t po 5 czytañ, w dni nowiu ksiê¿yca oraz dni po œwiêcie Pesach i Sukkot po 4 czytania, w niektóre dni tygod- nia (poniedzia³ek i czwartek) oraz wieczór pi¹tkowy po 3 czytania.' Ka¿de czytanie liczy³o nie mniej ni¿ 3 wersety. A zatem np. w szabat ¯y- dzi s³yszeli perykopê z³o¿on¹ przynajmniej z 21 wersetów. Praktykê tê znamy z okresu misznaickiego (II-III w. n.e.), o czym mog¹ œwiadczyæ specjalne teksty i ceremonie dotycz¹ce przygotowania czytaj¹cych Torê do tej funkcji (Meg 3,4nn). Rabini, chc¹c nadaæ odczytywaniu Tory jej wiêkszy autorytet i splendor, twierdzili, ¿e czytania na szabaty, wielkie œwiêta, dni nowiu, oktawy Pesach i Sukkot zosta³y nakazane przez same- go Moj¿esza, natomiast czytania przewidziane na poniedzia³ki, czwartki i sobotnie popo³udnia wprowadzi³ Ezdrasz, kap³an i reformator kultu, który przyprowadzi³ do Palestyny drug¹ grupê Judejczyków z Babilonii.
Te stwierdzenia nie s¹ jednak wiarygodne w sensie historycznym, ponie- wa¿ w czasach Moj¿esza instytucja synagogi jeszcze nie istnia³a. Bli¿sze jest ju¿ prawdy wyprowadzanie tego zwyczaju od czasów Ezdrasza, o czym wspomina Ksiêga Nehemiasza (8,8), ¿e „czytano wiêc z tej ksiê- gi, ksiêgi Prawa Bo¿ego, dobitnie, z dodaniem objaœnieñ, tak ¿e lud rozu- mia³ czytanie”. Mo¿na przypuszczaæ, ¿e czyniono to w oprawie liturgicz- nej, ale brak jest danych o szczegó³owym okreœleniu wielkoœci tekstów przypadaj¹cych na poszczególne dni. Zatem celem twierdzenia rabinów by³o raczej pragnienie usankcjonowania obowi¹zuj¹cego w okresie misz- naickim stanu liturgii na przysz³oœæ, a nie przedstawianie jej genezy 18 I. E l b o g e n: Der jüdische Gottesdienst in seiner geschichtlichen Entwicklung, 3.
19 P. B i l l e r b e c k: Ein Synagogengottesdienst in Jesu Tagen, „Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft und die Kunde der älteren Kirche” 53: 1964, s. 143-161.
Fragmenty Piêcioksiêgu by³y dobierane do czytañ wed³ug dwóch kluczy. Najpierw okreœlono czytania na uroczyste dni roku liturgicznego, które mia³y przypominaæ i upamiêtniaæ najwa¿niejsze dzie³a Boga wzglê- dem Izraela. Miszna (Meg 2,4-6) zawiera ich najstarszy wykaz. I tak w œwiêta Pesach czytano Kp³ 23,1nn, w œwiêto Tygodni Pwt 16,9-12, w Nowy Rok Kp³ 23,23nn, w Dzieñ Przeb³agania Kp³ 16,1-34, w œwiêta Sukkot (w pierwszy dzieñ) Kp³ 23,1nn (jak w œwiêto Paschy), a w po- zosta³e dni Lb 29,17nn, w Purim Wj 17, 8-16, natomiast w Chanukka W okresie przed zburzeniem drugiej œwi¹tyni do czytañ z Tory dosz³y wybrane fragmenty (hebr. haftara, l.mn. haftarot, zakoñczenie) z drugiej czêœci hebrajskiej Biblii – Newiim [Proroków]. Byæ mo¿e lokalnie dobie- rano je ró¿nie, ale czêœciowo standaryzowany uk³ad tych tekstów istnia³ ju¿ w II w. n.e. W Talmudzie babiloñskim (Meg 31a) wszystkie œwiêta i wiele szabatów maj¹ w³asne czytania Proroków. By³y one znacznie krótsze ni¿ sedarim z Tory – obejmowa³y ok. 10 wersetów. Po³¹czenie wersetów z Tory z fragmentami z Proroków mia³o ukazaæ jak prorockie wypowiedzi rzutowa³y na teksty Piêcioksiêgu, przez co Tora nabiera³a sensu mesjañskiego. Swobodny wybór haftarot sprawia³, ¿e mo¿na by³o wykorzystaæ tak¹ perykopê, która w trakcie przepowiadania pomaga³a wyeksponowaæ te w¹tki, które mówca uwa¿a³ za najwa¿niejsze w okre- œlonych okolicznoœciach ¿ycia wspólnoty. Nie mog³o to pozostaæ bez wp³ywu na egzegezê czytanych w tym dniu fragmentów Piêcioksiêgu.
Obok czytañ œwi¹tecznych, specjalnie dobranych, istnia³a w synago- dze lektura ci¹g³a, wprowadzona prawdopodobnie jeszcze przed zburze- niem drugiej œwi¹tyni. W II w. n.e. rabbi Meir podaje: „W miejscu, w któ- rym przerywa siê czytanie podczas liturgii w szabatowy poranek, podej- muje siê je podczas liturgii popo³udniowej; tam gdzie przerywa siê w so- botnie popo³udnie, podejmuje siê w poniedzia³ek; gdzie przerywa siê w poniedzia³ek, podejmuje siê w czwartek; gdzie przerywa siê w czwar- tek, podejmuje siê w kolejny szabat” (Tosefta 3, 4.6; 4, 4). W zwi¹zku z tym w Babilonii ca³y Piêcioksi¹g podzielono na 54 sekcje (hebr. para- sza, l.mn. paraszot), zaznaczone do dzisiaj w rêkopisach i wydaniach Biblii hebrajskiej, natomiast w Palestynie na 154 sedarim. Podzia³ ten odpowiada³ przyjêtym w tych œrodowiskach sposobowi czytania w sy- nagogach Kitwei ha-kodesz: w Babilonii (i innych diasporach) czytano je w cyklu rocznym, a w Erec Israel w cyklu trzyletnim, który móg³ byæ stopniowo wypierany przez cykl roczny. Mimo ¿e ten drugi narodzi³ siê 20 W. C h r o s t o w s k i, jw. s. 129-130.
HEBRAJSKIE TEKSTY LITERACKIE W LITURGII SYNAGOGALNEJ w Babilonii, móg³ tak¿e istnieæ w Palestynie i przez pewien czas oba cy- kle wspó³istnia³y ze sob¹ (II-III w. po Chr.). Dopiero w drugiej po³owie pierwszego tysi¹clecia babiloñski cykl wypar³ ca³kowicie palestyñski.
Aktualnie ¯ydzi i samarytanie czytaj¹ Pisma w cyklu rocznym.
Nie wszystkie jednak fragmenty z biblijnej literatury hebrajskiej (z Tory i z Newiim) mog³y byæ – w opinii rabinów, animatorów religij- nego ¿ycia wyznawców judaizmu – publicznie odczytywane w czasie liturgii synagogalnej. Wobec jednych zg³aszano zastrze¿enia, ale ostate- cznie dopuszczano ich publiczn¹ lekturê, wobec innych zastosowano za- kaz ich odczytywania. W sumie zastrze¿enia rabinów dotyczy³y 15 teks- tów, z których 7 nie dopuszczono do publicznej lektury. I tak nie wolno by³o czytaæ Rdz 35,22 (Ruben i na³o¿nica jego ojca), Wj 32, 21-35 (opis kultu z³otego cielca), Kp³ 6,24-26 (b³ogos³awieñstwo kap³añskie), 2 Sm 11, 2-17 (Dawid i Batszeba), 2 Sm13,1-9 (Ammon i Tamar), Ez 1,4-28 (opis „tronu”), Ez 16,1nn (grzeszne dzieje Jerozolimy). Rygory te zosta³y wypracowane na pocz¹tku epoki misznaickiej, w momencie kiedy uczeni ¿ydowscy dok³adali starañ, aby okreœliæ model i przebieg sprawowania liturgii. Nie wykluczone, ¿e istnia³y jeszcze inne obostrzenia, które z cza- sem z³agodzono. Nie by³y one wynikiem kwestionowania œwiêtoœci Pism uznanych za czyni¹ce rêce nieczystymi (kanoniczne). Te w ca³oœci uwa- ¿ano za S³owo Bo¿e. Raczej ich zastrze¿enia mia³y na uwadze niebezpie- czeñstwo zwi¹zane z wyjaœnianiem tych tekstów w czasie liturgii. Oba- wiali siê bowiem o to, aby do niektórych aspektów czytañ nie przywi¹zy- wano nadmiernego znaczenia, kosztem tego, co stanowi³o ich zasadnicze przes³anie. Realne by³o fa³szywe objaœnienie perykop, nie w duchu ¿y- dowskiej tradycji. Motywy wydania zakazu odczytywania wspomnianych 7 tekstów by³y najprawdopodobniej nastêpuj¹ce: 1. nie chciano filozofo- waæ o naturze Boga (Rdz 1,1-3; por. Ez 1); 2. nie chciano zbyt surowo oceniaæ pokolenia wêdruj¹cego przez pustyniê (Wj 32) oraz spowodo- waæ, aby wzmianka o z³otym cielcu z Wj 32 nie prowadzi³a do podej- rzenia, ¿e by³ to twór, który powsta³ samorodnie; 3. chciano zachowaæ szacunek wobec narodu i jego praojców, zw³aszcza patriarchów i króla Dawida, z którym wi¹zano nadzieje mesjañskie, tym bardziej, ¿e chrzeœ- cijanie eksponowali ustawiczn¹ niewiernoœæ Izraela, a gnostycy podwa- ¿ali w ogóle znaczenie Starego Testamentu i jego bohaterów; 4. chciano zapobiec interpretacji Ez 16 wykorzystywanej czêsto przez chrzeœcijañ- skich pisarzy na dowód definitywnego odrzucenia Izraela przez Boga i jako argumentu na ustawiczn¹ zatwardzia³oœæ ¯ydów (por. Dz 7,39nn); 5. nie chciano dopuœciæ do publicznego rozwa¿ania opisów kazirodztwa uznawanego przez ¯ydów za „obrzydliwoœæ” (Kp³ 18,6 i 20,11), aby wyznawcy judaizmu nawet nie dopuszczali do siebie mo¿liwoœci takiego czynu. Orygenes pisze, ¿e dopiero mê¿czyŸni, którzy ukoñczyli 30 lat, mogli prywatnie rozwa¿aæ te niebezpieczne perykopy.  W synagodze nie tylko odbywa³ siê przekaz Tory sze-bi-ktaw, ale tak¿e interpretacja œwiêtych ksi¹g ¿ydowskich. Z t¹ drug¹ czynnoœci¹ zwi¹zane by³y: niekoñcz¹cy siê proces poszukiwañ to¿samoœci wspólno- ty religijnej wyznawców judaizmu w oparciu o objawiony model w Kit- wei ha-kodesz (czytanie, targumy, homilia) oraz wcielenie objawionej to¿samoœci we wspólnocie liturgicznej (rytua³, modlitwy, medytacje, do- chodzenie do doœwiadczeñ mistycznych). Choæ trzeba przyznaæ ¿e w li- turgii synagogalnej eksponowano g³ównie S³owo Bo¿e, mniej dzia³anie Bo¿e. To ostanie po zburzeniu drugiej œwi¹tyni odnoszono do przesz³oœci i do przysz³oœci, a nie dostrzegano zbawczego dzia³ania Boga w aktual- Aby te dwie funkcje – przekaz i interpretacjê tekstów œwiêtych mo¿- na by³o w synagodze wype³niaæ, pojawi³a siê potrzeba t³umaczenia he- brajskiej Biblii na jêzyk aramejski. Czêœæ badaczy uwa¿a, ¿e ju¿ w okre- sie perskim tekst Tory czytano po hebrajsku a nastêpnie objaœniano po aramejsku, tak aby rozumiano j¹ w konkretnej sytuacji ¿yciowej. Jednak do dzisiaj nie ustalono daty wprowadzenia w synagogach parafraz Biblii w jêzyku aramejskim przeznaczonych dla ludu. Przypuszcza siê, ¿e przed pisemn¹ redakcj¹ aramejskiej Biblii dokonan¹ czêœciowo przed i czêœciowo po zburzeniu drugiej œwi¹tyni, o czym mog¹ œwiadczyæ teks- ty qumrañskie i Miszna, komentarz do tekstów przygotowywano i wyg³a- Dlatego za czytanie tekstów biblijnych w synagodze w staro¿ytnoœci odpowiada³y – jak ukazuje to Talmud – dwie osoby: lektor i t³umacz (me- turgeman). ! Byli oni do tego odpowiednio przygotowani w synagodze lub w beit-midraszu. Zazwyczaj czynili to doroœli mê¿czyŸni, niekiedy sami nauczyciele, choæ w Misznie jest powiedziane, ¿e „i nieletni mo¿e czytaæ Prawo i je t³umaczyæ” (Meg 4,6). Powinny to czyniæ dwie osoby.
Jeden mê¿czyzna powinien czytaæ, a drugi objaœniaæ Torê (Tosefta, Meg 4,20). Obie funkcje by³y potrzebne i nieodzowne. Czynnoœæ bowiem prze- k³adu œwiêtych tekstów jest porównywalna z objawieniem. Natomiast ich 21 W. C h r o s t o w s k i, jw. s. 134-138.
22 S. M ê d a l a: Najstarsze targumy palestyñskie oraz ich znaczenie dla badañ staro- ¿ytnego judaizmu, „Przegl¹d Orientalistyczny” 1974 nr 3, s. 247-248; ten¿e: Wprowadze- nie do literatury miêdzytestamentalnej, s. 351-352.
23 W. C h r o s t o w s k i: Najstarsze zapisy Biblii aramejskiej (targumy), „Przegl¹d HEBRAJSKIE TEKSTY LITERACKIE W LITURGII SYNAGOGALNEJ s³uchanie jest uwa¿ane za spotkanie z samym Bogiem przemawiaj¹cym tu i teraz s³owami, które utrwalone na piœmie s¹ adresowane tak¿e do danego pokolenia. Talmud babiloñski (por. Wj 19,19) zobowi¹zywa³ lektora i t³umacza, aby dbali o tonacjê g³osu tak, aby jeden nad drugim nie górowa³ (Ber 45a). Po ka¿dym przeczytanym wersecie Tory nale¿a³o podawaæ jego t³umaczenie po aramejsku. W t³umaczeniu nie wolno by³o opuœciæ ¿adnego fragmentu. W haftarot dopuszczano jednoczesn¹ lekturê trzech wierszy, po czym trzeba by³o podaæ przek³ad. Ta ró¿nica zacho- wañ przy czytaniu Tory i Proroków pochodzi³a st¹d, ¿e t³umacz doko- nywa³ przek³adu z pamiêci. Tora obostrzona by³a wiêkszymi rygorami, musia³ wiêc przet³umaczyæ j¹ dok³adnie. Prorocy nie podlegali równie surowym zasadom. Poza tym nie wolno by³o podawaæ t³umaczenia po- s³uguj¹c siê tekstem spisanym, choæ by³y targumy spisane i kr¹¿y³y w od- pisach. Zdarza³y siê nawet przypadki pos³ugiwania siê nimi w liturgii.
Jednak zabraniano tego w obawie, aby targumy nie zyska³y równej rangi jak tekst hebrajski i nie wypar³y go z u¿ytku. Dbano zatem, aby targumy nie uszczupli³y w czymkolwiek tekstu ksi¹g œwiêtych. Mimo tego upo- wszechnia³y siê one, poniewa¿ zawiera³y egzegezê tekstów i mog³y byæ wykorzystywane do celów dydaktycznych poza liturgi¹ synagogaln¹.
Odmiennie natomiast nakaz przekazu i interpretacji Pism wype³nia- no w staro¿ytnych synagogach Egiptu, zw³aszcza w znacz¹cym w œwie- cie ¿ydowskim prê¿nym oœrodku aleksandryjskim. Od pocz¹tku II w.
p.n.e. funkcjonowa³a tu Biblia w greckiej szacie jêzykowej zwana Sep- tuagint¹, poniewa¿ wiêkszoœæ ¯ydów aleksandryjskich nie mówi³a po hebrajsku. Je¿eli w tym czasie rozwija³o siê zjawisko targumizmu w Pa- lestynie, nic nie sta³o na przeszkodzie – jak siê przypuszcza i co potwier- dzaj¹ odkrycia w Qumran – aby podobn¹ funkcjê jak targum (przek³ad aramejski) w synagogach palestyñskich, pe³ni³ przek³ad grecki w synago- gach egipskich. Jednak pomiêdzy liturgi¹ synagogaln¹ ¯ydów z diaspory egipskiej a z Palestyny (i Babilonii) by³a znamienna ró¿nica. ¯ydzi w Ale- ksandrii czytali ze zwojów grecki przek³ad Biblii bez orygina³u. W Pale- stynie zaœ czytano najpierw orygina³, a nastêpnie podawano targum (t³u- maczenie), a przeczytan¹ perykopê wyk³adali opieraj¹c siê i na oryginale i na przek³adzie. W ten sposób oba nurty: Pisma i Tradycja by³y w Pale- Targumy, które dotrwa³y do naszych czasów, przede wszystkim do Piêcioksiêgu i Proroków, przesz³y rewizjê w szko³ach rabinicznych.
W œredniowieczu mia³y ju¿ statut dzie³ czysto literackich. Pierwotne przeznaczone by³y dla prostego ludu i jako takie nie mia³y charakteru standardowego, nie by³y poddane pod bezpoœredni¹ kontrolê rabinów.
Mia³y one pomóc aktualizacji tekstów biblijnych i przystosowaæ Bibliê do etosu wspólnoty ¿ydowskiej zbieraj¹cej siê w synagodze na modlitwê.
By³a to wspólnota zamkniêta w œwiecie biblijnym w oprawie liturgicznej.
Mo¿na by nawet zaryzykowaæ stwierdzenie, ¿e wspólnota w synagodze rodzi³a siê z czytania i rozwa¿ania literatury biblijnej, identyfikuj¹c siê Z wiar¹ w œwiêtoœæ Tory i Newiim wi¹za³a siê potrzeba sporz¹dzania ich kopii przeznaczonych do u¿ytku synagogalnego. " Sam fakt czytania Tory w synagodze ma zwi¹zek z trudnoœci¹ dostêpu do ksi¹g œwiêtych w staro¿ytnoœci. W czasach Ezdrasza i Nehemiasza (po niewoli babiloñ- skiej) lud nie mia³ ¿adnej ksiêgi (Neh 8,1-8), st¹d potrzeba publicznego jej odczytywania. W czasach machabejskich odpisy „Ksiêgi Przymierza” i „Ksiêgi Prawa” by³y w domach prywatnych, ale nie wiemy co w nich siê znajdowa³o. Wed³ug 2 Mach 2,14-15 Juda Machabeusz zorganizowa³ w Jerozolimie bibliotekê, ¿eby uchroniæ ksiêgi œwiête przed zag³ad¹.
W okresie miêdzytestamentalnym ksiêgi œwiête by³y w œwi¹tyniach i sy- nagogach, a tak¿e u osób prywatnych, przewa¿nie nauczycieli, a lud zna³ Pisma tylko z publicznego czytania w synagogach. Przygotowanie bo- wiem zwoju Tory by³o, i do dzisiaj jest, niezwykle pracoch³onne i kosz- towne. Dlatego nawet dla ca³ej gminy ¿ydowskiej by³ to du¿y wysi³ek, aby posi¹œæ Torê, choæ ka¿da synagoga stara³a siê j¹ mieæ. Jej odpisy sporz¹dza siê niezwykle starannie. W staro¿ytnoœci odpowiadali za to pisarze zwani soferim. Wprowadzali oni przy przepisywaniu nawet pew- ne zmiany w tekœcie, ustalaj¹c tym regu³y ortografii i interpretacji. Z cza- sem, gdy ustalony zosta³ kanon Pism i okreœlono formê tekstu hebraj- skiego, soferim mieli staæ na jego stra¿y. Tak¿e ka¿dy doros³y mê¿czyzna wyznawca judaizmu by³ odpowiedzialny za kopiowanie tego tekstu. Po- winien on przynajmniej przepisaæ w ci¹gu ¿ycia jedn¹ Torê. Rozumiano to w tym sensie, ¿e nie musi on w³asnorêcznie przepisywaæ Tory, lecz mia³ siê poczuwaæ do obowi¹zku wnoszenia op³at na rzecz zawodowych przepisywaczy. Pieni¹dze z tych sk³adek przeznaczano na zakup kosz- townych materia³ów piœmienniczych, natomiast sam skryba by³ wynagra- dzany skromnie. Dlatego z czasem funkcja sofera rozszerzy³a siê; oprócz przepisywania Tory i megillot (hebrajskie ksiêgi Rt, Pnp, Lm, Koh i Est odczytywane niegdyœ z osobnych zwojów) sporz¹dza³ on tak¿e mezuzy, 24 Por. W. C h r o s t o w s k i: Technika przekazu tekstu Starego Testamentu, „Przegl¹d Powszechny” 1987 nr 2, s. 211-224; M. B e i t - A r i é: How Hebrew Manuscripts Are Made, w: A Sign and a Witness. 2,000 Years of Hebrew Books and Illuminated Manu- scripts, ed. L.S. G o l d, New York-Oxford 1988, s. 35-46.
HEBRAJSKIE TEKSTY LITERACKIE W LITURGII SYNAGOGALNEJ tefilin, gety (dokumenty rozwodowe) i ketuby (dokumenty œlubów). Mu- sia³ on byæ starannie przeszkolony w zakresie przygotowywania pergami- nu oraz pos³ugiwaæ siê specjalnym atramentem i gêsim piórem. Œred- niowieczna tradycja ¿ydowska uznawa³a tylko skórê za jedyny materia³, na którym mo¿na zapisaæ œwiêty tekst, ale wczeœniej pos³ugiwano siê Tekstu w zasadzie nie ozdabiano. Ca³a uwaga skupiona by³a na do- k³adnym i piêknym jego przepisaniu. W czasie przepisywania nie wolno by³o oderwaæ wzroku od tekstu. Gdyby sofer pope³ni³ jakiekolwiek uchy- bienie, tekst nie nadawa³by siê do u¿ytku. Przed napisaniem tetragramu (imienia Boga) sofer odbywa³ oczyszczaj¹c¹ k¹piel w mykwie (³aŸni Ka¿da licz¹ca siê spo³ecznoœæ powinna mieæ swojego sofera. Tam gdzie go nie by³o, jak i brak by³o lekarza, odradzano osiedlania siê ¯y- dom. By³o tak¿e ryzykiem przyjêcie na siebie obowi¹zku sofera, ponie- wa¿ ³atwo by³o utraciæ swój udzia³ w olam ha-ba (w ¿yciu przysz³ym), poniewa¿ – jak wierzono – zostanie on poci¹gniêty do odpowiedzialnoœci za wszystkie pope³nione b³êdy przy przepisywaniu Tory. Niektórzy z nich osi¹gali w swym rzemioœle mistrzostwo, a piêkne i przejrzyste pismo Natomiast ktokolwiek wszed³ w posiadanie Tory powinien uczyniæ wszystko, aby nie dopuœciæ do jej sprzeda¿y. W przypadku niepokojów, wojen czy przeœladowañ troska o zabezpieczenie rêkopisów Tory sta- nowi³a powinnoœæ stawian¹ ponad wszystkie inne.
Pod koniec XIX w. nast¹pi³ wyraŸny podzia³ w judaizmie na kie- runek ortodoksyjny, konserwatywny i reformowany. Znalaz³o to odbicie w liturgii synagogalnej. Wprowadzono w niej liczne innowacje pod wp³y- wem tendencji emancypacyjnych i asymilacyjnych. Zw³aszcza asymi- lacja mia³a wp³yw na nowe formy modlitw odpowiadaj¹ce kulturowe- mu, duchowemu i intelektualnemu stylowi nowej (nowoczesnej) genera- cji ¯ydów. # Wzorowano siê w tych zmianach g³ównie na liturgii wspól- not protestanckich. Do liturgii od³amu konserwatywnego wprowadzono obok hebrajskiego równie¿ jêzyki narodowe, w tym kazania w tych jêzy- kach. Skracano czas modlitw i czêœæ z nich wyeliminowano, m.in. hym- ny religijne pijutim, bêd¹ce póŸniejszym dodatkiem, i czêœæ medytacji.
25 L. J a c o b s, jw. kol. 402-404.
Wprowadzono tak¿e nowe zachodnie melodie, chóry, a œpiewom zaczê³y akompaniowaæ organy. Odrzucono tak¿e odœpiewywanie w tradycyjny sposób fragmentów Piêcioksiêgu i Proroków. Niektóre modlitwy uznano za anachroniczne, m.in. aramejsk¹ Jekum purkan (proszenie o b³ogos³a- wieñstwo od babiloñskiego egzyliarchy), oraz b³ogos³awieñstwo kap³añ- skie udzielane wspólnocie przez kochanim. Odrzucono tak¿e bardzo po- pularn¹ modlitwê wyœpiewywan¹ zwykle przez chazana i wiernych w li- turgii Jom Kipur Kol nidre z uwagi na jej kontrowersyjnoœæ. Pierwotnie odmówienie jej oznacza³o uniewa¿nienie wszelkich œlubów religijnych i rozgrzeszenie z nich, zw³aszcza z przysi¹g zapomnianych, które nadal mo¿na by uwa¿aæ za wi¹¿¹ce. Z czasem chrzeœcijanie oskar¿ali ¯ydów o pos³ugiwanie siê Kol nidre do rozwi¹zywania wszelkich umów, jakie mieli dotrzymaæ, w zwi¹zku z czym ograniczano do nich zaufanie. Wy- eliminowano te¿ modlitwy, które mówi³y o wykluczeniu b¹dŸ drugorzêd- Zwolennicy konserwatywnego kierunku w judaizmie opracowali te¿ nowe modlitewniki bêd¹ce odpowiednikiem ich teologii i religijnoœci.
Wydano modlitewniki na dni zwyk³e, szabat i œwiêta, oraz specjalne mod- litewniki na najwa¿niejsze œwiêta (np. zbiory modlitw na Tisza be-aw, selichot (modlitwy przeb³agalne) i specjalne hagady pesachowe. Ogólnie bior¹c, konserwatywny kierunek zaakceptowa³ w zasadzie tradycjê aszke- nazyjsk¹ modlitewników z nastêpuj¹cymi ró¿nicami: 1. nadzieje restau- racji kultu ofiarnego odnosi wy³¹cznie do przesz³oœci; wspomina j¹ tyl- ko; 2. w modlitwie porannej opuszczono s³owa „Dziêki o Panie, ¿e nie stworzy³eœ mnie kobiet¹” (zast¹piono je s³owami: „dziêki, ¿e uczyni³eœ mnie na swoje wyobra¿enie”), poniewa¿ czytane s¹ one równie¿ przez kobiety i mê¿czyzn. Natomiast tam, gdzie by³o: „dziêki, ¿e uczyni³eœ mnie ¯ydem” zast¹piono: „…¿e uczyni³eœ mnie wolnym”; 3. w modlit- wach eksponowany jest bardziej element uniwersalnego pokoju poprzez dodanie s³owa ba-olam w codziennej modlitwie o pokój Sim szalom; 4. opuszczono Jekum purkan, dodano zaœ nowe modlitwy, medytacje, czytania, w tym czytania responsoryjne; 5. w wiêkszoœci konserwatyw- nych synagog kochanim nie s¹ wyró¿niani poprzez wstêpowanie do aron ha-kodesz (arki), aby œpiewaæ i udzielaæ kap³añskiego b³ogos³awieñstwa; 6. jest tak¿e niechêæ do powtarzania modlitwy amida; jedynie w wa¿- niejsze œwiêta stosuje siê tradycyjn¹ praktykê; 7. wchodzi tak¿e nowa liturgia, wspominaj¹ca wydarzenia najnowsze, np. Dzieñ Holokaustu, Zreformowana liturgia konserwatywnego kierunku zachowuje istot- ne elementy staro¿ytnej liturgii synagogalnej w jeszcze znaczniejszym HEBRAJSKIE TEKSTY LITERACKIE W LITURGII SYNAGOGALNEJ stopniu eksponuj¹c w niej obecnoœæ literatury biblijnej. Dba o jej komu- nikatywny przekaz, zachêcaj¹c tym do medytacji nad ni¹ i jej studio- wania. Odrzuci³a natomiast czêœæ pozabiblijnych tekstów dewocyjnych, które wesz³y w ci¹gu wieków do liturgii, zw³aszcza maj¹cych uwarunko- wania historyczne, dziœ ju¿ nieaktualnych i niezrozumia³ych. Mo¿na by zaryzykowaæ stwierdzenie, ¿e od koñca XIX w., podobnie jak i w protes- tantyzmie, a od II Soboru Watykañskiego w Koœciele katolickim, zauwa- ¿a siê w liturgii synagogalnej kierunku reformowanego tendencjê okre- œlan¹ w chrzeœcijañstwie jako ad fontes – powrót do Ÿróde³, Ÿróde³ biblij-

Source: http://www.wspolnotajudeomesjanska.pl/wp-content/uploads/2013/03/Liturgia-synagogalna.pdf

Microsoft word - epoxal

EPOXAL ® 100 HP PAGE 1 of 4 Series 3000 EPOXAL 100 HP is a high performance solvent-free, two-component, thermosetting, high-build, 100% solids epoxy coating. Designed to perform with excellent abrasion resistance, toughness and durability, EPOXAL 100 HP is ideal as a multi-purpose coating. Suitable for use with many of the NPC • 100% solids formulation means this is an odou

Microsoft word - revised miralax 8 12 11.doc

INSTRUCTIONS FOR COLONOSCOPY: MIRALAX/GATORADE DATE: _____________________ TIME: ______________________ PLEASE REPORT TO: _________________________ _________________________ _________________________ *Arrive 45 minutes prior to procedure time to register * PLEASE MAKE ARRANGEMENTS TO HAVE SOMEONE DRIVE YOU HOME BECAUSE YOU WILL BE MEDICATED FOR THIS PROCEDURE. If

Copyright © 2010-2014 Drug Shortages pdf